Park im. Stefana Żeromskiego

Park im. Stefana Żeromskiego na warszawskim Żoliborzu to miejsce, które łączy w sobie dwie zupełnie różne twarze. Z jednej strony zieleń, fontanna i plac zabaw pełen rodzin, z drugiej – forteczne wały i baszta artyleryjska, pamiątka po czasach, gdy Rosja trzymała Warszawę w żelaznych ramionach. Ten niewielki, bo zaledwie 6-hektarowy skrawek zieleni, powstał w latach 1925-1932 na gruzach dawnego Fortu Siergieja, jednego z elementów carskiej Cytadeli Warszawskiej.

Wejście od placu Wilsona wita słynną Aliną – rzeźbą dziewczyny z dzbanem, która stała się nieoficjalnym symbolem całej dzielnicy. Replika tej fontanny stoi nawet w urzędzie dzielnicy, co najlepiej świadczy o tym, jak bardzo mieszkańcy Żoliborza przywiązali się do tego miejsca.

Historia wypisana w terenie – od fortecy do parku

Fortyfikacje rosyjskie z XIX wieku to nie tylko historia w podręcznikach. Tu dosłownie po nich się chodzi. Fort Siergieja (później przemianowany na Fort Sokolnickiego) powstał między 1849 a 1851 rokiem jako element Twierdzy Warszawa. Rozbudowywany jeszcze w latach 1864-1874, służył głównie jako posterunek policji i więzienie. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku te wojskowe relikty stały się problemem urbanistycznym – co zrobić z fortami pośrodku rozwijającego się miasta?

Odpowiedź przyszła od Towarzystwa Przyjaciół Żoliborza, które w latach dwudziestych XX wieku postanowiło przekształcić militarną przeszłość w zieloną przyszłość. Projekt w stylu modernistycznym zlecono Leonowi Danielewiczowi i Stanisławowi Zadorze-Życieńskiemu. Co ciekawe, budowa parku miała też wymiar społeczny – przy pracach ziemnych zatrudniono około 600 bezrobotnych w ramach publicznych programów walki z kryzysem gospodarczym. Park oficjalnie otwarto 23 czerwca 1932 roku.

W 2023 roku przeprowadzono tu pierwszą w Polsce miejską inwentaryzację nietoperzy. Odkryto między innymi borowca leśnego – gatunek wcześniej nienotowany w Warszawie.

Co zobaczyć w parku – od fontanny po forteczne mury

Park składa się z dwóch wyraźnie oddzielonych części. Wysoki ziemny wał – pozostałość po fortyfikacjach – dzieli go na dwie strefy o zupełnie odmiennym charakterze.

Część bliższa placu Wilsona skupia się wokół fontanny z Aliną. Ta rzeźba autorstwa Henryka Kuny stanęła tu w 1936 roku i od razu stała się miejscem spotkań. Dziś wokół fontanny rozciąga się uporządkowana przestrzeń z alejkami, trawnikami i nasadzeniami kwiatów. Właśnie tu znajduje się jeden z największych placów zabaw w Warszawie – po rewitalizacji w latach 2003-2005 powstało nowoczesne miejsce zabaw, które przyciąga rodziny z całej dzielnicy.

Po drugiej stronie wału czeka zupełnie inna atmosfera. Głównym punktem jest baszta artyleryjska dawnego fortu – masywna budowla, której nie da się przeoczyć. Aleja lipowa prowadzi wprost do niej, podkreślając forteczny charakter tego fragmentu. Układ alejek celowo dostosowano do oryginalnego ukształtowania terenu, więc spacerując między drzewami, cały czas porusza się po śladach XIX-wiecznych umocnień.

Zielona kolekcja – co rośnie w parku

Podczas rewitalizacji wykonano nowe nasadzenia w dwóch stylach – swobodne grupy roślin i zgeometryzowane układy. Szczególnie efektownie prezentują się grupy drzew iglastych, zwłaszcza odmiany o srebrnych igłach, które wyróżniają się o każdej porze roku. Stare drzewa pamiętające czasy przedwojenne sąsiadują z nowszymi nasadzeniami.

Warto zwrócić uwagę na kolekcję azalii i rododendronów – wiosną to prawdziwy wybuch kolorów. Rosną tu też okazałe cisy i różnorodne krzewy ozdobne. Całość tworzy urozmaicony krajobraz, gdzie rzeźba terenu w połączeniu z przemyślanymi formami roślinnymi daje naprawdę ciekawy efekt.

W narożniku ulic Mickiewicza i Mierosławskiego znajduje się „kącik dla zakochanych” z zabytkowym poidełkiem – małym akcentem starej Warszawy.

Powstańcze ślady i powojenna odbudowa

Podczas Powstania Warszawskiego w 1944 roku fort pełnił funkcję szpitala, a na terenie parku chowano poległych. Działania wojenne częściowo zniszczyły zieleń i infrastrukturę. Odbudowę przeprowadzono dopiero w latach 1980-1981 według projektu Aleksandra Habra. Zlikwidowano wówczas duże boisko trawiaste, a w jego miejsce powstały nowe nasadzenia i układ alejek.

W parku stoją dwa kamienie upamiętniające 5. i 75. rocznicę odzyskania niepodległości – odrestaurowane podczas rewitalizacji na początku XXI wieku. To dyskretne, ale ważne punkty dla tych, którzy interesują się historią.

Dla kogo jest ten park

Przede wszystkim dla mieszkańców Żoliborza, którzy traktują go jak swój lokalny salon. Ale nie tylko. Rodziny z dziećmi znajdą tu świetnie wyposażony plac zabaw i bezpieczne, ogrodzone miejsce do zabawy. Park ma pięć wejść i jest całkowicie ogrodzony, co daje poczucie bezpieczeństwa.

Miłośnicy historii docenią forteczne elementy i nietypowe ukształtowanie terenu. Pasjonaci zieleni mogą podziwiać różnorodne nasadzenia i stare drzewa. Od strony ulicy Mickiewicza funkcjonuje tzw. galeria plenerowa – na ogrodzeniu parku organizowane są czasowe wystawy fotograficzne i artystyczne.

To też miejsce na spokojny spacer z książką czy po prostu chwilę odpoczynku na ławce. Nie jest to park do aktywnego uprawiania sportu – raczej przestrzeń do relaksu i kontemplacji.

Praktyczne informacje – jak dotrzeć i ile czasu poświęcić

Lokalizacja: Park znajduje się na Starym Żoliborzu, przy placu Wilsona, między ulicami Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasińskiego. Główne wejście od placu Wilsona, ale dostępnych jest łącznie pięć bram.

Godziny otwarcia: Park jest całodobowy i otwarty przez cały rok bez opłat.

Dojazd: Najwygodniej metrem – stacja Plac Wilsona (linia M2) znajduje się dosłownie przy głównym wejściu do parku. Można też dojechać tramwajem (linie 4, 15, 18, 35, 36) lub autobusem (linie 122, 180, 185, 409) – wszystkie zatrzymują się przy placu Wilsona. Dla zmotoryzowanych – płatne miejsca parkingowe w okolicy, ale w dni powszednie bywa z tym trudno.

Ile czasu poświęcić: Na spokojny spacer z obejrzeniem wszystkich zakątków wystarczy 30-45 minut. Z dziećmi na placu zabaw można spędzić spokojnie 1,5-2 godziny. Jeśli ktoś chce dokładnie przyjrzeć się historycznym elementom i poczytać tablice informacyjne, warto zaplanować godzinę.

Udogodnienia: Ławki rozmieszczone w całym parku, plac zabaw dla dzieci, fontanna (działająca w sezonie letnim), kosze na śmieci. Brak toalet publicznych – najbliższe w galerii handlowej przy placu Wilsona.

Ochrona konserwatorska: Park wpisany do rejestru zabytków pod numerem 994A (30 września 1980 roku), więc wszelkie zmiany w jego wyglądzie wymagają zgody konserwatora zabytków.

Park Żeromskiego to dobry punkt na mapie dla tych, którzy zwiedzają Żoliborz – można połączyć wizytę z wizytą w pobliskim Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie czy spacerem wzdłuż Wisły. To nie jest miejsce, dla którego warto jechać przez całą Warszawę, ale jeśli ktoś planuje eksplorację północnych dzielnic, zdecydowanie zasługuje na wpis do planu dnia.